اگر با تابلو برقهای موتوری سروکار داشته باشید، دیر یا زود به این سؤال میرسید: «کلید حرارتی را دقیقاً کجا و چطور ببندم که هم موتور نسوزه، هم تابلو بیخودی تریپ نکنه؟» کلید حرارتی (MPCB) برای خیلی از پروژهها تبدیل شده به گزینه محبوب، چون هم حفاظت اضافهبار را میدهد و هم در برابر اتصال کوتاه واکنش دارد و در بسیاری از تابلوهای فرمان موتور، کار را جمعوجورتر میکند.
اما نکته مهم این است:
نصب کلید حرارتی فقط پیچ کردن روی ریل نیست. انتخاب رنج، ترتیب سیمبندی، هماهنگی با
کنتاکتور، تنظیم جریان و تست نهایی—همه با هم معنی پیدا میکنند. این مقاله دقیقاً همین مسیر را مرحلهبهمرحله و «عملی» میگوید.
کلید حرارتی چیست و چه فرقی با بیمتال و کلید مینیاتوری دارد؟
کلید حرارتی یا کلید محافظ موتور (MPCB) تجهیزی است که معمولاً دو نوع حفاظت را همزمان ارائه میدهد: حفاظت حرارتی در برابر اضافهبار (مثلاً گیر کردن پمپ یا سنگین شدن بار موتور) و حفاظت مغناطیسی در برابر اتصال کوتاه. یعنی اگر موتور جریان بیش از حد بکشد یا اتصال کوتاه رخ دهد، کلید عمل میکند و مدار را قطع میکند.
اما «بیمتال» (overload relay) معمولاً فقط اضافهبار را پوشش میدهد و برای اتصال کوتاه، نیاز به فیوز یا کلید مینیاتوری/کلید اتومات جداگانه دارد. خیلی از برقکارها میپرسند: «پس وجود کلید حرارتی یعنی بیمتالدیگر لازم نیست؟» جواب دقیقش این است: در بعضی مدارها کلید حرارتی بهتنهایی کافی است، ولی در تابلوهای صنعتی استاندارد معمولاً هنوز کنتاکتور برای فرمان و قطعوصل استفاده میشود و MPCB نقش حفاظت را بر عهده دارد.
تفاوت با کلید مینیاتوری هم این است که مینیاتوری بیشتر برای حفاظت خطوط و مصرفکنندههای عمومی طراحی شده، ولی MPCB برای موتور ساخته شده و قابلیت تنظیم دقیق جریان متناسب با پلاک موتور را دارد؛ چیزی که در نصب کلید حرارتی بسیار مهم است و جلوی تریپهای بیمورد یا حفاظت ضعیف را میگیرد.
کلید حرارتی را کجای تابلو برق نصب کنیم که استاندارد و قابل سرویس باشد؟
یکی از پرتکرارترین سوال ها همین است: «کلید حرارتی در تابلو برق کجا نصب میشود؟» جواب کوتاه: معمولاً در ابتدای فیدر موتور قرار میگیرد؛ یعنی قبل از تجهیزاتی مثل کنتاکتور، تا اول از همه «خط» را محافظت کند. در بسیاری از راهنماها آمده که ورودی سهفاز به ترمینالهای ورودی کلید وصل میشود و خروجی از کلید به سمت کنتاکتور/موتور میرود.
از نظر جانمایی، بهترین حالت این است که کلید روی ریل DIN نصب شود و دسترسی به اهرم قطع/وصل و پیچ تنظیم جریان راحت باشد. کلیدی که ته تابلو گیر کند و برای ریست کردنش مجبور شوید سیمها را کنار بزنید، در عمل یعنی «تابلوی دردسر»—خصوصاً وقتی موتور وسط کار تریپ کند و خط تولید یا پمپ آب خوابیده باشد.
یک نکته کاربردی دیگر: اگر تابلو نزدیک موتور نیست و مسیر کابل طولانی است، خیلیها ترجیح میدهند کلید حرارتی داخل تابلو اصلی باشد (برای کنترل و سرویس)؛ اما در برخی پروژهها هم MPCB را در باکس نزدیک موتور نصب میکنند تا واکنش و محافظت موضعی بهتر شود (وابسته به طراحی و شرایط محیط). منابع مختلف روی «دسترسی آسان و محافظت در برابر گردوغبار/رطوبت» برای محل نصب تاکید دارند.
سیمبندی کلید حرارتی سهفاز در تابلو برق چگونه است؟
اینجا همان جایی است که اغلب اشتباهها رخ میدهد. برای سیمبندی مدار قدرت، معمولاً روی کلید حرارتی ترمینالهای L1/L2/L3 (ورودی) و T1/T2/T3 (خروجی) را میبینید. روال استاندارد این است:
•سه فاز ورودی از بالادست (کلید اصلی/شینه/فیوز) وارد L1/L2/L3 میشود
•سه فاز خروجی از T1/T2/T3 به سمت کنتاکتور (یا در برخی مدارهای ساده مستقیماً به موتور) میرود
حالا چند نکته طلایی برای تمیز و ایمن بودن نصب کلید حرارتی:
1.سرسیم و کابلشو فراموش نشود. اتصال شل یعنی حرارت، و حرارت یعنی سوختن ترمینال یا حتی آتشسوزی.
2.پیچ ترمینال را نه شُل ببندید نه لهکننده—محکم و اصولی.
3.کابلها را با لیبل مشخص کنید (ورودی/خروجی، فازها). روزی که عیبیابی کنید، قدرش را میدانید.
و یک نکته خیلی مهم که حرفهایها رعایت میکنند: ظرفیت جریان کابل و سایز آن باید با جریان تنظیمی MPCB هماهنگ باشد. اگر کلید را روی ۱۸ آمپر تنظیم میکنید ولی کابل نازک انتخاب کردهاید، کلید شاید درست کار کند اما کابل زودتر داغ میشود. نصب کلید حرارتی وقتی «واقعاً درست» است که کل زنجیره (کلید–کابل–کنتاکتور–موتور) هماهنگ باشد.
سیمبندی کلید حرارتی با کنتاکتور و شستی استارت/استاپ چطور انجام میشود؟
یکی از سوال های پرتکرار این است: «کلید حرارتی را با کنتاکتور چطور ببندیم؟»
نکته کلیدی: کلید حرارتی معمولاً در مدار قدرت مینشیند و کنتاکتور هم مسیر قدرت را قطع و وصل میکند اما فرمانش از مدار فرمان میآید.
چینش رایج در مدار قدرت اینطوری است:
منبع → کلید حرارتی (MPCB) → کنتاکتور → موتور
مزیت این چینش این است که وقتی اضافهبار یا اتصال کوتاه رخ دهد، کلید حرارتی عمل میکند و اجازه نمیدهد کنتاکتور و کابل و موتور زیر فشار باقی بمانند. این ساختار در بسیاری از آموزشها بهعنوان روش رایج معرفی میشود.
اما در مدار فرمان (استارت/استاپ)، چیزی که حرفهایترش میکند استفاده از کنتاکت کمکی است. برخی کلیدهای حرارتی امکان نصب کنتاکت کمکی دارند تا وقتی کلید تریپ کرد، مدار فرمان هم قطع شود (یا آلارم بدهد). این یعنی اگر کلید حرارتی تریپ کرد، شما فقط موتور خاموش نمیشود، بلکه سیستم کنترل هم «میفهمد» چرا خاموش شده. این بخش بسته به برند و مدل فرق دارد، پس همیشه نقشه ترمینالهای همان تجهیز را چک کنید.
اگر بخواهم خودمونی بگم: خیلی از تابلوها «قدرتشان درست است ولی فرمانشان ناقص». نتیجه؟ موتور تریپ کرده، اما اپراتور فکر میکند مشکل از شستی یا کنتاکتور است. یک سیمبندی درستِ کمکی، زمان عیبیابی را نصف میکند.
تنظیم جریان کلید حرارتی روی موتور چند آمپر است و چطور تست بگیریم؟
این قسمت همان چیزی است که کیفیت نصب کلید حرارتی را مشخص میکند. قاعده آموزشی و رایج این است: جریان تنظیمی را بر اساس جریان نامی موتور روی پلاک قرار دهید و کلیدی انتخاب کنید که جریان موتور داخل بازه تنظیمش باشد.
یک توصیه بسیار کاربردی که در انتخاب رنج هم کمک میکند این است که جریان نامی موتور بهتر است «وسط بازه تنظیم» قرار بگیرد. مثال: اگر موتور ۱۸ آمپر است، کلید رنج ۱۶–۲۰ آمپر معمولاً انتخاب بهتری از رنج ۱۳–۱۸ یا ۲۰–۲۵ است، چون دست شما برای تنظیم دقیقتر و پایداری عملکرد بازتر میماند.
حالا تستها بعد از نصب:
1.تست چشمی و مکانیکی: سفتی ترمینالها، نظم کابلها، نبودن رشته سیم بیرونزده، بسته بودن درپوش تابلو.
2.تست راهاندازی: موتور را روشن کنید، جریان را با آمپرمتر کلمپی در بار عادی بگیرید، دمای ترمینالها را بعد از چند دقیقه بررسی کنید (داغی غیرعادی یعنی مشکل اتصال یا سایز کابل).
3.تست حفاظت اضافهبار (ایمن و منطقی): ایجاد عمدی اتصال کوتاه کار خطرناکی است و بدون تجهیزات و تجربه نباید انجام شود؛ اما اضافهبار را میتوان با بررسی جریان واقعی در شرایط کاری و مقایسه با تنظیم کلید ارزیابی کرد.
جدول مفید: اشتباهات رایج در نصب کلید حرارتی، نتیجه و راهحل سریع
| اشتباه رایج در نصب کلید حرارتی |
نتیجهای که میبینید |
راهحل حرفهای |
| انتخاب رنج خیلی بزرگتر از موتور |
موتور آسیب میبیند ولی کلید دیر عمل میکند |
رنج را طوری انتخاب کنید که جریان موتور در وسط بازه باشد |
| تنظیم جریان بالاتر از پلاک موتور |
«حفاظت نمایشی»؛ موتور میسوزد |
تنظیم را دقیقاً بر اساس پلاک موتور و شرایط کاری انجام دهید |
| اتصال شل یا بدون سرسیم |
داغی ترمینال، جرقه، بوی سوختگی |
استفاده از سرسیم/کابلشو + سفتکاری اصولی |
| جانمایی بد داخل تابلو |
سرویس سخت، ریست دشوار |
نصب روی ریل DIN با دسترسی مناسب |
| نبودن کنتاکت کمکی در مدار فرمان |
عیبیابی طولانی، خاموشیهای مبهم |
استفاده از کنتاکت کمکی (AUX) برای قطع یا آلارم |
نحوه اتصال و راهاندازی کلید حرارتی سهفاز
ابتدا سه فاز ورودی شبکه را به ترمینالهای قدرت بالای کلید حرارتی متصل کنید. این ترمینالها معمولاً با علامتهای L1 ،L2 ،L3 یا شمارههای ۱، ۳ و ۵ مشخص میشوند و محل ورود برق اصلی به کلید هستند.
در مرحله بعد، خروجی کلید حرارتی را از ترمینالهای پایینی که با T1 ،T2 ،T3 یا شمارههای ۲، ۴ و ۶ شناخته میشوند، به سمت موتور سهفاز هدایت کنید. این مسیر، جریان عبوری به موتور را تحت حفاظت مستقیم کلید قرار میدهد.
پس از اتمام سیمبندی قدرت، نوبت به تنظیم جریان میرسد. پیچ یا ولوم تنظیم روی کلید حرارتی باید دقیقاً مطابق با جریان نامی موتور (FLA) که روی پلاک موتور درج شده، تنظیم شود. این تنظیم صحیح نقش اصلی را در حفاظت موتور در برابر اضافهبار ایفا میکند.
در برخی مدلها، ترمینال نول نیز روی کلید حرارتی در نظر گرفته شده است. در صورت وجود، میتوانید نول اصلی را به آن متصل کنید؛ هرچند در اغلب کلیدهای حرارتی سهفاز، عملکرد حفاظتی بدون اتصال نول هم بهصورت کامل انجام میشود.
در پایان، پیش از برقدار کردن مدار، تمامی اتصالات را از نظر سفت بودن پیچها و قرارگیری صحیح سیمها بررسی کنید. اتصال شل میتواند باعث افزایش حرارت، افت عملکرد و آسیب به ترمینالها شود.
نکته اجرایی: در سیستمهای سهفاز، سیمهای فاز معمولاً با رنگهای قرمز، زرد و آبی یا قهوهای، مشکی و خاکستری مشخص میشوند. رعایت نظم رنگبندی، عیبیابی و سرویسهای بعدی را بسیار سادهتر میکند.
جهت مشاوره بیشتر تماس بگیرید
1. تفاوت اصلی کلید حرارتی با بیمتال چیست؟ بیمتال فقط اضافهبار را تشخیص میدهد و برای اتصال کوتاه نیاز به تجهیز حفاظتی جداگانه دارد، اما کلید حرارتی هر دو حفاظت حرارتی و مغناطیسی را همزمان انجام میدهد.
2. بهترین محل نصب کلید حرارتی داخل تابلو برق کجاست؟ بهترین محل، نصب روی ریل DIN با دسترسی آسان به اهرم قطعووصل و پیچ تنظیم جریان است؛ طوری که در زمان تریپ، ریست و سرویس بدون باز کردن سیمها انجام شود.
3. نحوه اتصال کلید حرارتی سهفاز چگونه است؟ سه فاز ورودی برق به ترمینالهای بالای کلید (L1، L2، L3 یا ۱-۳-۵) وصل میشود و خروجیهای پایین کلید (T1، T2، T3 یا ۲-۴-۶) به موتور سه فاز متصل میگردد.
سپس جریان کلید دقیقاً روی جریان نامی موتور تنظیم شده و قبل از برقدار کردن، محکم بودن اتصالات بررسی میشود.
